क्त & क्तवतु प्रत्यय:
1. क्त - प्रत्ययः ( Past Passive Participle )
• भूतकाल / Past tense / लङ् लकारः
• प्रयोग / use - कर्मवाच्य (311) और भाववाच्य (31)
• शेष - " त " ( ध , ढ़ , ट , न , ण , द )
शब्दरूप -
पुंल्लिङ्ग में राम के समान - एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
रामः रामौ रामाः
तः तौ ताः
स्त्री लिङ्ग में रमा के समान - रमा रमे रमाः
ता ते ताः
नपुंसकलिङ्ग में फल - फलम् फले फलानि
तम् ते तानि
• हलन्त धातु + इ
पुंल्लिङ्गम् स्त्रीलिङ्गम् नपुंसक
ए.व. द्वि.व. ब.व. ए.व. द्वि.व. ब.व. ए.व. द्वि.व. ब.व.
हँसना - हस् हसित: हसितौ हसिताः हसिता हसिते हसिताः हसितम् हसिते हसितानि
कहना - कथ् कथितः कथितौ कथिताः कथिता कथिते कथिताः कथितम् कथिते कथितानि
खेलना - क्रीड्
गुस्सा होना - कुप्
खाना - खाद्
चलना - चल्
सोचना - चिन्त्
पढ़ना - पठ्
*जाना -*गम् गतः गतौ गताः
खरीदना क्री क्रीतः क्रीतौ क्रीताः
करना कृ कृतः कृतौ कृताः
च् को क् और व् को उ
बोलना - वच् + क्त = उक्त:
"आ" को ई
गा - गीतः
पा - पीतः
हा - हीनः
सूत्र - " रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः " = ( द् + त = न्न )
छिद् + क्त / क्तवतु = छिन्नः / छिन्नवान्
भिद् + क्त / क्तवतु = भिन्नः / भिन्नवान्
अद् + क्त / क्तवतु = अन्नः / जग्ध
खिद् + क्त / क्तवतु = खिन्नः / खिन्नवान्
क्षुद् + क्त / क्तवतु = क्षुण्णः / क्षुण्णवान्
उद् + क्त / क्तवतु = उत्पन्न: / उत्पन्नवान्
प्र + सद् + क्त / क्तवतु = प्रसन्नः / प्रसन्नवान्
अपवादः - कृतः / कृतवान्
सूत्र - निष्ठातः
क्त प्रत्यय के '' त " का " द "
(गुस्सा करना) क्रुध् + क्त - क्रुद्ध:
युध् + क्त - युद्धः
"श्" का " ष् " होगा तो "त " का भी" ट " होगा
(देखना) - दृश् + क्त - दृष्टः
नश् + क्त - नष्टः
ह + क्त ( "त" का "ढ" ) - Not useful
कर्ता (कर्तृ ) कर्म क्रिया = वाक्य
कर्मवाच्य तृतीया प्रथमा कर्म के अनुसार
धातुरूप - पुरुष , वचन
प्रत्यय - विभक्ति , लिङ्ग
भाववाच्य तृतीया X धातुरूप - प्रथम , पुरुष , एकवचनम्
प्रत्यय - नपुंसकलिङ्गं ,प्रथमा विभक्ति, एकवचनम्
कर्ता (कर्तृ ) कर्म क्रिया = वाक्य
3( तृतीया विभक्तिः) 1 (प्रथमा) लिख् + क्त प्रत्ययः
तेन / ताभ्याम् / तैः पत्रं / पत्रे / पत्राणि लिखितम् /लिखिते/लिखितानि
1. तेन पुस्तकम् पठ् + क्त ।
अ)पठितम् ब) पठितः स) पठिता
2. तया पुस्तकानि पठ् + क्त ।
अ)पठिताः ब) पठिते स)पठितानि
3. मित्रेण गृहकार्यं कृ + क्त ।
अ) कृतः ब) कृतम् स) कृता
4. छात्रैः कथा पठ् + क्त ।
अ) पठितः ब) पठितम् स) पठिता
क्तवतु (तवत् ) प्रत्यय: ( Past Active Participle)
1. भूतकाल / Past Tense की जानकारी देता है ।
2. इसका Use 'कर्तृ वाच्य (121)' में किया जाता है।
शब्दरूप एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
पुंल्लिङ्गम् - भवत् - भवान् भवन्तौ भवन्तः
तवान् तवन्तौ तवन्तः
स्त्रीलिङ्गम् - नदी - नदी नद्यौ नद्यः
जननी जनन्यौ जनन्यः
तवती तवत्यौ तवत्यः
नपुंसकलिङ्गम् - जगत् - जगत् जगती जगन्ति
तवत् तवती तवन्ति
पुंल्लिङ्गम् स्त्रीलिङ्गम् नपुंसकं
ए.व. द्वि.व. ब.व. ए.व. द्वि.व. ब.व. ए.व.
हँसना - हस् हसितवान् हसितवन्तौ हसितवन्तः हसितवती हसितवत्यौ हसितवत्यः हसितवत्
कहना - कथ् कथितवान् कथितवन्तौ कथितवन्तः कथितवती कथितवत्यौ कथितवत्यः कथितवत्
खेलना - क्रीड् क्रीडितवान् क्रीडितवती
गुस्सा होना - कुप् कुपितवान्
खाना - खाद् खादितवान्
चलना - चल् चलितवान्
सोचना - चिन्त् चिन्तितवान्
पढ़ना - पठ् पठितवान्
*जाना -*गम् गतवान्
खरीदना क्री क्रीतवान्
करना कृ कृतवान्
उदाहरणानि -
कर्ता कर्म क्रिया (Verb) = वाक्य
कर्तृपदम् क्रियापदम्
प्रथमा विभक्तिः द्वितीया विभक्तिः कर्ता के अनुसार
1 2 1
बालकः पुस्तकं पठितवान् पठ् + क्तवतु
(पुं.,प्र.वि.ए.व.) (पुं.,प्र.वि.ए.व.)
बालिका पुस्तकं पठितवती पठ् + क्तवतु
( स्त्री.,प्र.वि.ए.व.) ( स्त्री.,प्र.वि.ए.व.)
बालकौ गृहं गतवन्तौ गम् + क्तवतु
(पुं.,प्र.वि.द्वि.व.)
1. छात्रः चतुर्वादने गृहं गम् + क्तवतु ।
अ) गतवती ब) गतवत् स) गतवान्
2. सा लेखं लिख् + क्तवतु ।
अ) लिखितवान् ब) लिखितवती स) लिखितवत्
3. बालकौ गृहकार्यं कृ + क्तवतु ।
अ) कृतवती ब) कृतवत्यौ स) कृतवन्तौ द) कृतवान्
4. ते बालकाः गृहं गम् + क्तवतु ।
अ) गतवान् ब) गतवन्तौ स) गतवन्तः द) गतवत्यः
5. ताः बालिकाः लेखान् लिख् + क्तवतु । लिखितवत्यः
6. तौ विद्यालयं गम् + क्तवतु। गतवन्तौ
7. बालिके पाठं पठ् + क्तवतु । पठितवत्यौ
8. बालकाः चलचित्रं दृष्ट्वा हस् + क्तवतु। हसितवन्तः
9. शिक्षकाः छात्रान् पठनाय कथ् + क्तवतु। कथितवन्तः
