यह ब्लॉग खोजें

25/09/2026

तव्यत् & अनीयर् प्रत्ययौ

 

             तव्यत्   प्रत्ययः                                अनीयर् प्रत्ययः

                   तव्य                        शेष                  अनीय
                चाहिए / योग्य             अर्थ                   चाहिए / योग्य
               कर्मवाच्य ( 311)  -  Use/उपयोग     -   कर्मवाच्य ( 311)
               भाववाच्य (31)                                    भाववाच्य (31)

Note - " चाहिए " अर्थ विधिलिङ् लकार में भी Use किया जाता है।

                                              शब्दरूप
एकवचनम्    द्विवचनम्    बहुवचनम्      पुंल्लिङ्ग में राम के समान   एकवचनम्      द्विवचनम्     बहुवचनम्
   तव्यः       तव्यौ      तव्याः           प्रथमा                     अनीयः     अनीयौ    अनीयाः
                                          स्त्रीलिङ्ग में रमा के समान
   तव्या       तव्ये       तव्याः            प्रथमा                     अनीया      अनीये     अनीयाः
                                     नपुंसकलिङ्ग में पुस्तक / फल  के समान
   तव्यम्      तव्ये       तव्यानि          प्रथमा                     अनीयम्     अनीये    अनीयानि

• धातु के प्रथम स्वर को गुण हो जाता है।                          
प्रथम स्वर               -       गुण               अनीयर् प्रत्ययः
   इ / ई                   -        ए    (अय् > अयादिसन्धिः)धातु के Last शब्द में ही हो तो
   उ (ऊ)                 -        ओ      (अव् > अयादिसन्धिः)धातु के Last शब्द में ही हो तो
   ऋ (ॠ)               -        अर्
   लृ                       -       अल्
---------------------------------------------
• सेट् धातु (लट् और लृट् लकार में same धातुरूप)/हलन्त धातु + इ + तव्यत् /अनीयर्
अनिट् धातु *(लट् और लृट् लकार में same धातुरूप नहीं )
• Last " म् " को न्
    अपवाद /Exception - धातु एक ही वर्ग का होने पर " म् " का "न्" नहीं
          होगा । भ्रम् (घूमना) - भ्रमितव्यः / भ्रमणीयः
• त् का ट्  (तव्यत् के " त् " का " ट् " )
• " श् " को " ष् " करने के बाद " त् " का भी  " ट् " हो जाएगा ।
• "च्" को "क्"
• " ज् " को "क्"
• " द् " को " त् "
---------------------------------------------
सामान्य -
सेट् धातु (लट् और लृट् लकार में same धातुरूप)/हलन्त धातु + इ + तव्यत् /अनीयर्
पठ्           -     पढ़ना      पठितव्यः   पठनीयः
भू (भव्*) -    होना       भवितव्यः   भवनीयः
अर्च्          -    पूजा करना  अर्चितव्यः   अर्चनीयः (अर्चनीयः )
क्रीड्         -    खेलना        क्रीडितव्यः   क्रीडनीयः

अनिट् धातु (लट् और लृट् लकार में same धातुरूप नहीं )
घ्रा    - सूँघना      घ्रातव्यः    घ्राणीयः
ज्ञा   - जानना    ज्ञातव्यः   ज्ञानीयः
दा   - देना         दातव्यः    दानीयः
धा  - धारण करना   धातव्यः   धानीयः
पा - पीना           पातव्यः   पानीयः
या - जाना              यातव्यः       यानीयः
स्था (तिष्ठ)        स्थातव्यः स्थानीयः

(1) इ / ई  को ए
धातु            अर्थ             तव्यत्           अनीयर्
नी   (नय्)   ले जाना         नेतव्यः           नयनीयः ( ए को अय्)
चि             चुनना            चेतव्यः          चयनीयः ( ए को अय् )
क्री            खरीदना          क्रेतव्यः          क्रयणीय:(पुं.)/क्रयणीयम् (नपुं)
जि             जीतना           जेतव्यः          जयनीयः / जयनीयम् 
भी             डरना              भेतव्यः          भयनीयम् (ए को अय् )(नपुंसक लिङ्ग)
Note - धातु के Last शब्द में ही अयादि सन्धि होगा ।

• सेट् धातु (लट् और लृट् लकार में same धातुरूप)/हलन्त धातु + इ + तव्यत् /अनीयर्
दिव्          चमकना                 देवितव्यः         *देवनीयः
मिल्         मिलना                   मेलितव्यः        *मेलनीय:
लिख्        लिखना                  लेखितव्यः        *लेखनीयः
विद्          जानना                   वेदितव्यः           *वेदनीयः

Note - अनीयर्  का "अनीय " शेष रहता है।  हमें यहाँ पर अनीय में  " अ " पहले से ही मिल रहा है। इसलिए यहाँ पर धातु के Last/हलन्त शब्द के साथ "इ" नहीं जुड़ेगा । 

(2) उ को ओ
अनिट् धातु ( धातु में "इ" नहीं लगेगा)
                तव्यत्    अनीयर्
श्रु  सुनना   श्रोतव्यः  श्रवणीय:  ( "ओ " को अव् )
                                                                  (श्र = श् + र् + अ) 
स्तु      स्तुति/बढ़ाई करना    स्तोतव्यः            स्तवनीयः   ( " ओ " को अव् )
*तुष्        प्रसन्न होना          तोष्टव्यः              तोषणीयम्  (नपुंसक लिङ्ग)
( आगे भी उदाहरण Repeat होगा )
Note - " ष् " के बाद वाले  " त " का " ट् " होगा ।

सेट् धातु ( धातु में " इ " लगेगा )
                                    तव्यत्                  अनीयर्
कुप्       क्रोध करना         कोपितव्यः         कोपनीयः
बुध्       जानना                 बोधितव्यः          बोधनीयः
मुद्       प्रसन्न होना            मोदितव्यः          मोदनीय:
रुच्       पसंद आना            रोचितव्यः          रोचनीयः
रुद्         रोना                रोदितव्यः           रोदनीयः
शुच्    शोक/ दुःख करना     शोचितव्यः        शोचनीयः

(3) ऋ को अर्
                        तव्यत्        अनीयर्
कृ     करना        कर्तव्यः      करणीयः  (न को ण )
स्मृ      याद करना  स्मर्तव्यः     स्मरणीयः
ह्र       चुराना        हर्तव्यः      हरणीयः

सेट् धातु ( धातु में " इ " लगेगा )
                          तव्यत्             अनीयर्
* जागृ     जागना  जागरितव्यः    जागरणीयः
नृत्      नाचना    नर्तितव्यः     नर्तनीय: ( " त " बाधा रहित वर्ण नहीं हैं।)
वृत्       होना     वर्तितव्यः          वर्तनीय:   ( " त " बाधा रहित वर्ण नहीं हैं।)
 
Note - उसी प्रकार से "लृ" के उदाहरण को भी समझे ।
    समय मिलने पर इसके Example/उदाहरण भी दिए जाएंगे ।

(4) धातु + चुरारिगण (अयि) + तव्यत्
चुर् (चोरय् ) चुराना   चोरयितव्य:    चोरणीयः(ऋ,ष् ,र् के बाद "न" का "ण")
तुल् (तोलय् )तोलना  तोलयितव्यः   तोलनीयः 
   
Note - चुरादिगण के लट् लकार प्रथमपुरुष एकवचन का use करना है।   
             उदाहरणानि -                            तव्यत्        अनीयर्
चिन्त् (सोचना)-  चिन्तयति (चिन्तय + ति) चिन्तयितव्यः / चिन्तनीयः
भक्ष् (खाना)   -  भक्षयति   (भक्षय + ति )  भक्षयितव्यः/भक्षणीयः (क्ष - क् + ष् + अ )
कथ् (बोलना) -  कथयति    (कथय + ति )  कथयितव्यः / कथनीयः
चुर् (चुराना)   -  चोरयति    (चोरय + ति )   चोरयितव्यः / चोरणीयः
                                   
अनिट् धातु ( धातु में "इ" नहीं लगेगा)
(5) धातु के अन्तिम/Last " म् " को "न्"
                       तव्यत्      अनीयर्
गम् (जाना)       गन्तव्यः     गमनीयः
नम् (नमस्कार)  नन्तव्यः      नमनीयः

अपवाद/Exception - धातु एक ही वर्ग का होने पर " म् " का "न्" नहीं होगा ।
            भ्रम् (घूमना) - भ्रमितव्यः / भ्रमणीयः
Note - यहां "भ्" और "म्" दोनों एक ही वर्ग ("प" वर्ग) से है।
            " प " वर्गः - प् , फ् , ब् , भ् , म्

(6) त् का ट्  (तव्यत् के " त् " का " ट् " )
                       तव्यत्      अनीयर्
इष्     चाहना      एष्टव्यः    एषणीयः
तुष्    प्रसन्न होना  तोष्टव्यः    तोषणीयः 2nd time Repeat
*प्रच्छ्  पूछना           प्रष्टव्यः     प्रच्छनीयः

(7) " श् " को " ष् " करने के बाद " त् " का भी  " ट् " हो जाएगा ।
                     तव्यत्  अनीयर्
नश्   नष्ट होना नष्टव्यः नशनीयः
दृश्   देखना    द्रष्टव्यः  दर्शनीयः
स्पृश्       स्पर्श करना   स्प्रष्टव्यः    स्पर्शनीयः

(8) धातु के Last च् को क्
                        तव्यत्     अनीयर्
पच्     पकाना     पक्तव्यः    पचनीयः
मुच्    छोड़ना      मोक्तव्यः   मोचनीयः
वच्        बोलना      वक्तव्यः    वचनीयः
सिंच्       सींचना    सेक्तव्यः    सेचनीयः

(9) धातु के Last / अन्तिम  " ज् " के स्थान पर " क् "
                                तव्यत्           अनीयर्
त्यज्    छोड़ना          - त्यक्तव्यः        त्यजनीयः       
भुज्    खाना / पालना   - भोक्तव्यः      भोजनीयः

(10) द् का त्
                     तव्यत्      अनीयर्
छिद्   काटना    छेत्तव्यः   छेदनीयः
तुद्    दुःख देना  तोत्तव्यः   तोदनीयः

अपवाद /Exception -
                                              तव्यत्         अनीयर्
दुह्     दुहना / दूध निकालना        दोग्धव्यः      दोहनीयः
वह्     ढ़ोना / वजन उठाना          वोढव्यः        वहनीयः
सह्     सहन करना                    सहितव्यः ( सोढव्यः) सहनीयः
बुध्    जागना                            बोद्धव्यः        बोधनीयः


जो धातुएँ लट् और लृट् लकार में परिवर्तित नहीं होती है वे सेट् (स + इट् ) धातुएँ कहलाती हैं।
धातु     अर्थ    लट्           लृट् 
पठ्    पढ़ना   पठति      पठिष्यति
खाद्   खाना    खादति   खादिष्यति
चल्    चलना   चलति     चलिष्यति

जो धातुएँ लट् और लृट् लकार में परिवर्तित होती है वे अनिट् ( " इ " से रहित ) धातुएँ कहलाती है।
धातु             अर्थ       लट्        लृट् 
गम् (गच्छ्)   जाना   गच्छति   गमिष्यति
पा  (पिब्)  पीना    पिबति     पास्यति
दृश्  (पश्य् ) देखना    पश्यति     द्रक्ष्यति

प्र.1 अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।

(1) अमितेन पाठः स्मृ + तव्यत् ।
     अ) स्मर्तव्यम्               ब) स्मर्तव्यः           स) स्मतव्या        द)  सर्मतव्या

(2) रमया लेखाः लिख् + तव्यत् ।
    अ) लिखितव्याः            ब)लेखितव्याः      स)लेखितव्यानि    द)लेखितव्यम्

(3) अस्माभिः प्रतिदिनं दुग्धं पा + तव्यत् ।
     अ) पातव्यः                 ब) पातव्या           स) पातव्यम्         द) पातव्य

(4) युष्माभिः फलानि खाद् + तव्यत् ।
     अ) खादतव्यः          ब) खादितव्याः      स) खादितव्यम्    द)  खादितव्यानि

(5) आपद्गतेन अपि एतद् अस्त्रं मानवेषु न प्र + युज् + तव्यत् ।
CBSE Board 2018
      अ) प्रयोजनीयम्           ब) प्रयोक्तव्यम्             स) प्रयुक्तम्

(6) बालिकाभिः राष्ट्रगीतं गै + तव्यत् ।  
CBSE Board 2019  (Series - JMS)
       अ) गीतव्यम्               ब) गातव्यम्                स) गातव्यः

(7) सज्जनैः भगवद्गीता पठितव्या ।
CBSE Board 2019  (Series - JMS/1)
       अ) पठ् + तव्यत्         ब) पठ्  + तुमुन्           स) पठ्  + अनीयर्

(8) अस्माभिः पठ् + तव्यत् । (भाववाच्यम् )
        अ) पठितव्या               ब) पठितव्यः            स) पठितव्यम्

(9) तेन  कृ + अनीयर् ।
        अ) करणीयम्              ब) करणीयः            स) करणीया

10)  तेन पुस्तकं पठ् + तव्यत्  ।
        अ) पठितव्यः               ब) पठितव्या         स) पठितव्यम्

11) तैः कथा श्रु + अनीयर् ।
         अ) श्रवणीयम्            ब) श्रवणीया         स)  श्रवणीय:

12) बालिकया भोजनं भक्ष् + अनीयर् ।
         अ) भक्षनीयः             ब)भक्षणीया          स) भक्षणीयम्

13) वीरैः युद्धं जि + अनीयर् ।
         अ)  जयनीयम्       ब) जयनीय:            स) जयनीया

14) बालकेन भुज् + तव्यत्
         अ) भोक्तव्यम्         ब) भोक्तव्यः           स) भोक्तव्या

15) ताभिः न छिद् + तत्यत् ।
         अ) छेदितव्यः         ब) छेत्तव्यम्            स) छेत्तव्यः 

  

         अ)         ब)          स)    
         अ)         ब)          स)    
         अ)         ब)          स)    
         अ)         ब)          स)    
         अ)         ब)          स)    
         अ)         ब)          स)    
Answer key
1. ब) स्मर्तव्यः  
2. ब) लेखितव्याः
3. स) पातव्यम्  
4. द)  खादितव्यानि
5. ब) प्रयोक्तव्यम्    ( Note - " अस्त्रं " नपुंसकलिङ्गे अस्ति।)
6. ब) गातव्यम्       ( Note - " राष्ट्रगीतं " नपुंसकलिङ्गे अस्ति।)
7. अ) पठ् + तव्यत्   ( Note - तव्यत् प्रत्ययस्य स्त्रीलिङ्गम्)
8. स) पठितव्यम् (Note - भाववाच्य में क्रिया हमेशा नपुंसक लिङ्ग एक वचन में रहेगा )
9. अ) करणीयम् 
10. स) पठितव्यम्
11. ब) श्रवणीया
12. स) भक्षणीयम्
13. अ) जयनीयम्
14. अ) भोक्तव्यम्
15. ब) छेत्तव्यम्

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

टिप्पणी: केवल इस ब्लॉग का सदस्य टिप्पणी भेज सकता है.